Namen en Nummers, een tijdelijk monument voor een oneindig verlies

Namen en Nummers herdenkt sinds 2012 op rituele wijze de 2.800 weggevoerde joden uit een deel van de Oosterparkbuurt in Amsterdam-Oost. Deelnemers ontfermen zich elk over één van de 2800 slachtoffers en doorlopen een ritueel parcours. Ze krijgen rituele tijd bij het Tijdkantoor, kiezen een naam van een joods slachtoffer uit het Archief, maken een naambordje bij de werktafels, verbinden zich met de persoon door langs het Spoor te lopen en leggen uiteindelijk het naambordje in het Stratenmonument, een grote plattegrond van de buurt. Zo worden onze buurtbewoners van toen symbolisch thuisgebracht. Want – zo vinden wij – ze horen bij ons en onze pijnlijke geschiedenis. 

Voltooid  

Het Stratenmonument is in het Corona-jaar 2020- voltooid. Alle 2800 joodse slachtoffers zijn individueel herdacht met een naambordje. De corona-pandemie dwong ons om de herdenking op een alternatieve manier uit te voeren. Deelnemers hebben thuis naambordjes gemaakt en de plattegrond is zonder publiek uitgelegd op het eiland Pampus. Job Cohen plaatste het laatste naambordje van Jonas Salomon van der Zijl uit de Vrolikstraat. De 2800 naambordjes zijn nadien stuk voor stuk gefotografeerd en worden door vrijwilligers bij de naam van het slachtoffer op joodsmonument.nl geplaatst. 

Nieuwe plannen

In 2021 willen we het Stratenmonument nog een keer mét publiek uitleggen om de vele belangstellenden de kans geven het ritueel te beleven. Het is een afronding maar ook een overbrugging naar het vervolgproject. Het thuis maken van de naambordjes pakte namelijk zo verrassend goed uit dat dit landelijk verder ontwikkelen. We hebben de ambitie om álle 104.000 Nederlandse holocaust slachtoffers persoonlijk te herdenken.

Wat is het effect?

Door de intieme maar ook confronterende beleving kunnen mensen zich identificeren met de slachtoffers. Het innerlijke proces van herdenken wordt aangesproken. Deelnemers nemen bewust de tijd om stil te staan en het gejaagde stadsleven los te laten. Ze ondergaan een ritueel in verschillende stappen. Hun creativiteit wordt aangesproken en ze werken mee aan een groeiend kunstwerk. Het raakt aan menselijke gevoelens als angst voor verdrukking en verlies van vrijheid. Namen en Nummers is vernieuwend, verdiepend en vanuit de kunst ontwikkeld. Het sluit aan bij de generatie van nu. De ijzersterke symboliek raakt diep en heeft een helend effect.

Kunstproject

‘Uit het donker naar het licht’ is het leidmotief van artistiek leider Ida van der Lee. Alles wat er niet mag zijn, wat taboe is, dat weggestopt is, kan rekenen op haar aandacht. Het ritueel is op een zorgvuldige manier door de kunstenaar ontwikkeld en vormgegeven. Namen en Nummers is een kunstproject dat mede wordt gedragen en uitgevoerd door het Buurtcomité, de gemeenschap en vele vrijwilligers. 

Behalve rituele kunst speelt ook story-telling een rol. Er worden oorlogsverhalen uit Amsterdam-Oost voorgelezen en nieuwe verhalen worden genoteerd voor de website Het geheugen van Oost. Muzikanten spelen op vrijwillige basis tijdens het dagritueel en ’s avonds laten zo’n vijftig zangers hun klanken horen onder de bezielende leiding van Emma Rekers.

Programma 2021

Komend jaar, 2021 wordt een bijzonder jaar. We ronden het lokale project Namen en Nummers af en gaan van start met Namen en Nummers NL het landelijke vervolgproject. Ook wordt er gewerkt aan een publicatie die in april verschijnt. 

Namen en Nummers op het Kastanjeplein

Nog eenmaal zal op 4 mei het herdenkingsritueel in de Amsterdamse Oosterparkbuurt met het voltooide Stratenmonument plaatsvinden. We voegen er nieuwe straten aan toe zodat deelnemers het ritueel kunnen doorlopen die door zeventig vrijwilligers wordt begeleid.

Deze editie dient als inspiratie voor de (toekomstige) partners. Zij kunnen meedoen of vertegenwoordigers sturen als deelnemer of als vrijwilliger en zo het gedachtengoed van binnenuit meekrijgen. Elementen van dit ritueel kunnen overgenomen worden. Het ‘symbolisch thuisbrengen’ is een essentieel element in Namen en Nummers. 

Er worden zorgvuldige foto- en filmregistraties gemaakt, bestemd voor educatie-materiaal voor de komende jaren. Eind april zijn er gedurende een week trainingen om de vrijwilligers voor te bereiden op het begeleiden van het ritueel. 

Publicatie

De publicatie en handleiding van acht jaar Namen en Nummers wordt gepresenteerd en gedistribueerd. Hierin wordt de ontwikkeling van het ritueel uitvoerig beschreven door Ida van der Lee zelf. Andere auteurs zijn: Joanna Wojtkowiak, coordinator van de celebranten opleiding van de Universiteit voor Humanistiek; Daniel Metz, historicus; Michael van Hoogenhuyze, kunsthistoricus. 

Onderwijsprogramma’s en workshops

De schoolprogramma’s in Amsterdam Oost maakten de laatste jaren bijzondere ontwikkelingen door. Elk jaar zetten we ons in om meer scholen te benaderen. De basisscholen De Dapper en De Barbara staan geprogrammeerd en van de VO scholen doen het Montessori College Oost (met schakelklassen met verse migranten jongeren), Metis Lyceum en Ignatiuscollege mee. En zoals jaar doet migrantenorganisatie Assadaaka weer mee.

Start van de landelijke follow up

Vanwege de corona pandemie hebben deelnemers in 2020 thuis naambordjes gemaakt. Dat pakte heel goed uit en daarmee was het concept voor een landelijk vervolg geboren. Het is dus het idee om Namen en Nummers door te zetten naar andere buurten in Amsterdam en andere steden in Nederland zodat uiteindelijk álle 104.000 joodse holocaust slachtoffers individueel worden herdacht. We hopen dat we in april klaar zijn met de voorbereidingen. De aanpak valt uiteen in een individueel traject en aansluitend een collectief moment. 

Individueel traject

Het individuele traject is een reis die deelnemers maken met de website NamenEnNummers.NL als digitale gids die gekoppeld is aan joodsmonument.nl. Zij ontfermen zich over een van de slachtoffers en verdiepen zich in deze persoon. Ze zetten hun creativiteit en verbeelding in om een naambordje te maken. Deelnemers worden aangemoedigd het woonadres van het slachtoffer te bezoeken en contact te leggen met de huidige bewoner(s) om hen te informeren en om toestemming te vragen of er bij deze locatie de namen en mogelijk de verhalen gevisualiseerd kunnen worden. Uiteindelijk maken de deelnemers een foto van hun naambordje en kunnen dit bij de naam van het slachtoffer op joodsmonument.nl uploaden. Deelnemers kunnen deze reis op een zelfgekozen tijdstip en plaats maken, alleen of samen met het anderen: het gezin, vrienden of buren. 

Collectief moment

Het collectieve deel op 4 mei wordt mogelijk gemaakt door lokale organisaties op verschillende plaatsen in Nederland. Dit kunnen musea, herinneringscentra, synagogen, 4 en 5 mei comités, culturele organisaties of buurtinitiatieven zijn. Zij verstrekken de deelnemers de houten plankjes, en nemen die ook weer in. Elke organisatie ontwerpt in het voortraject een herdenkingsritueel dat in de betreffende buurt of stad – doorgaans locaties waar de joden woonden – op 4 mei wordt uitgevoerd. Hierin worden ze bijgestaan door Ida van der Lee. Namen en Nummers.NL zal meerdere jaren duren en elk jaar opgeschaald worden. 

Video’s

Video’s: Lucas van Royen (10 min) | Jeanette Groenenwoud (10 min)  | Ruby Greeve  (3 min) Amsterdams 4 en 5 mei comité  (1 min) | Studenten HvA (2:30 min) | Joep Bajema (3:18 min)Blogs:  Bertine Verloop, Nationaal Comité 4 en 5 mei  |  Amerikaanse schrijfster Mary Fillmore | Amerikaanse schrijfster Mary Fillmore 2.

 

attributen 7Credits 2012-2020

Financiering Amsterdams Fonds voor de Kunst, The Art of Impact (Mondriaanfonds), VSBfonds, Fonds voor Oost, crowdfunding Voor je Buurt,  gemeente Amsterdam (Stadsdeel Oost, Kunst en Cultuur, Burgerschap en diversiteit, Amsterdams 4 en 5 mei comité), Cloverleaffoundation, Ars Donandi – Koster-de Wolff fonds.

Zakelijke en artistieke leiding Ida van der Lee. Zangperformance 2014 – 2016:  Nicoline Snaas met zangkoren: Angels o.l.v. Tatiana Lina, Din Jin o.l.v. Marjan Linnenbank, Op Reis o.l.v. Jetta Starreveld, Vocal Group Bant o.l.v. Ronald Becker, Tell Mama o.l.v Nicoline Snaas, Women’s Company o.l.v. Marjan Politiek, Hebrew Groove o.l.v. Noam Vazana, Gaia and Friends en Ellacapella o.l.v. Astrid Louwers. Dans Mati Elias, Viool Anti von Klewitz en Sander Hoving. Bas Sven Schuster. Linnaeuskoor. Zangperformance 2018 en 2019 o.l.v. Emma Rekers. Deelnemende kunstenaars Thérèse van de Berg, Liesje van den Berk, Carla Budding, Klaartje Dullemond, Esther Eij,  Belle van Heerikhuizen, Lieke van Hoogenhuyze, Simone de Groot, Isa ten Haeff, Carla Hoekenga, Cathelijn van Goor, Pavel van Houten, Arletta Kaper, Wendela Kloosterman, Itie Langeland, Saskia Laurant, Mechtild Prins, Joanne Swaan, Petra Veenstra, Moving Arts Projects ( Diane Elshout, Janine Toussaint, Noud Verhave), Mattie van de Worm. Vrijwilligers: Aad Hekker, Amos Frank, Anita Manshanden, Anna Hekker, Anja Slagt-Koning, Anne Berk, Anne Goossensen, Anne van Oudheusden-Stodel, Anne Marieke Kussendrager, Annemiek Bakker, Annette Wensink, Arja Broere, Arthur Montanus, Aurea Fernandes, Bas van Waard, Bernadette van der Louw, Bert Runhaar, Bert Vuurberg, Biem Vlaming, Bill Wei, Caecilia van der Drift, Corine Weerman, Carolien van Oenen, Catherine Jonkhoff, Catherine van Lingen-Thiébaut, Cecile Clappers, Channa All, Chelly Hartog, Claudia van Dijk, Daphne Meijer, Denise Payne, Dido Mirck, Ebru Altinbaş, Edmond de Ru, Eleonoor van Beusekom, Eline Arisse, Ellen Kaptijn, Ellen Mulder, Ellen Ros, Elly Overman, Elsbeth Fontijn, Emily Ijzerman, Emmie Leenen, Emmi Schumacher, Erik Kemp, Erin van Alten, Esther van Bavel,  Eva Wessel, Farhad Fahali, Fleur Botman, Francis Borst, Frans Janssen, Freddie Walker, Frits Wegenwijs, Froukje Dijkshoorn, Geesje Tomassen, Gerdi Nauta, Gerrie Buijze, Grady van den Bosch, Hanneke van der Louw, Hans Elsinga, Harmen Snel, Hatice Tumer, Heather Kurzbauer, Hedwig Speulman, Hella de Groot, Henriette van der Waal, Ieke Ginjaar, Inge Wildschut, Isabelle Schuurmans, Jaap Slagt, Jack en Alice de Groot, Jan Visser, Jansje Stodel, Jeltje Gordon-Lennox, Jo Haen, Joanna Wojtkowiak, Joemie Moes, Joep Bajema, Jolande Gietema, Jose Dekker, Jose Taekema, Judith Ensel, Jane Ment, Ko Oelslager, Karin Roest, Kiki Biel, Kirsten de Wit Leidy Visser, Lia Rijnhart, Lida van Dijk, Lies Bierenbroodspot, Liesbeth Stoute, Liesbeth Weinans, Lilian de Bruijn, Liz Hathway, Lucas van Royen, Magdalena Koopmans, Marella Karpe,  Margareth Iping, Margreet Kooistra, Marian Iping, Marian van Kleinwee, Marieke van Eijkelen, Marike Soeterik, Margriet Minnema, Marja aan ‘t Goor, Marijke Kienstra, Marjolijn Heijnen, Marleen van Ark, Martin Verbeet, Martine van Erkel, Mayke Vullings, Meike Genee, Mieke Richter, Mieke Vergeer, Mijke de Hartog, Mirjam Gerritsen, Mirjam Makkenze, Monique Thoonsen, Nicoline van der Heijden, Nini van Driel,  Noor Karpe, Oksana Khrebtova, Olaf Ernst, Peter Düker, Peter Kersbergen, Pierre de Boer, Reiny van Twillert, Rene Philippus, Riky Smid, Rinske Bosch, Rita Rutten,  Roelie Boon, Rosa Vendel, Saskia Boot, Sietske Kemp, Simone Manuputty, Sivan Schuurmans, Soxna Fall, Suzanne Esser, Suze de Lang, Sylvia van Steenis, Tanja Malessy, Tim van Alten, Timo Gilhuis, Tonny van der Lee, Trix Reijn, Wendela Kloosterman, Wout van Dishoeck.

Catering: Mahwash Aziz. Films:  Amsterdams 4 en 5 mei comité, Jeannette Groenenwoud, Joep Bajema, Lucas van Royen,  Ruby Greeve, studenten HvA. Fotografie: Max Linsen en Marja Sonneveld, Ingrid de Groot, Mo Verlaan, Huib van Wersch en anderen. Geluid: Kees van Zelst. Grafisch ontwerp: Arnold Weel. PR en tekst: Marlene Rooseman. Productie: Emma Terra, Itie Langeland, Ko Schuurman, Mike Koning, Mirjam Makkenze, Robin Verkeek. Website: Kees Lamper, Ida van der Lee.

Samenwerkingen: ABG Parochie, Amsterdams 4 en 5 mei comité, Amsterdams Archief, Cultuur Ondernemen, Dynamo, Geheugen van Oost, gemeente Amsterdam Stadsdeel Oost, Grafisch Werkcentrum Amsterdam, Hogeschool van Amsterdam /BOOT, Joods Historisch Museum, Live Oost Festival – de Rode Loper, Nationaal Comité 4 en 5 mei, Oorlog in mijn Buurt, Rode Loper op School, stichting Allerzielen Alom, vereniging Assadaaka, stichting Amsterdams Stadshout, woonzorgcentrum Kastanjehof. Basisscholen: Barbaraschool, De Kaap, De Kleine Kapitein. St Lidwinaschool, Linnaeusschool. Middelbare scholen: Ignatius Lyceum, Metis Montessori Lyceum, Montessori College Oost, Nicolaas Gymnasium. Sponsoren: Albert Heijn, bakkerij Hartog, bloemenkraam Middenweg, hotel Manor, Koninklijk Instituut voor de Tropen, Amsterdams Stadshout, Student Verhuisservice. 

Contact

Telefoon: +31 06 41 38 28 31E-mail:ida[at]idavanderlee.nl